Aylin Vartanyan
Չմոռցող տուներ
Ֆիլմը դիտած ժամանակս մէջս խորապէս ծանօթ զգացում մը յառաջացաւ, որովհետեւ, ինչպէս բոլորս գիտենք, կարգ մը տուներ դժուար կը մոռցուին։ Կան սենեակներ, որոնց յուշերը կը մնան անեղծ՝ ըլլան անոնք բնակուած թէ՛ անբնակ։ Կան վայրեր, որոնք կը պահպանեն իրենց պատմութիւնները՝ նոյնիսկ, երբ ձեռքէ ձեռք կ՚անցնին… Ահա թէ ինչո՛ւ տունը լոկ յետնամաս չէ, այլ յիշողութեան գործուն ենթակայ մը։
Մազ, մարմին եւ տիրապետութիւն
Երկար, հիւսուած մազերով հայ կանանց լուսանկարներ կը տեսնենք առաւելաբար 1915 թուականէն առաջ առնուածներու մէջ։ 1915-էն ետք, Հալէպի, ՊԷյրութի, Երուսաղէմի, Ալեքսանտրիայի, Կիպրոսի, Սիրոսի, Աթէնքի, Բիրէայի եւ շատ մը այլ վայրերու մէջ առնուած լուսանկարներու մէջ որբ եւ այրի վերապրող հայ կանայք եւ աղջիկներ կ՚երեւին կարճ կամ բոլորովին խուզուած մազերով, իսկ փոքրեր՝ յատուկ կերպով ածիլուած։ Կանանց եւ երիտասարդուհիներուն մազերը կտրելը միջոց մըն էր թաքցնելու անոնց կանացիութիւնը:
Կենսատու պատմութիւններ, խմորուած յուշեր
Գոհարիկ մեծմամայիս մասին ամէնէն վառ յուշերս իր մշտաշարժութիւնն ու կերակուր պատրաստելու բացառիկ ձիրքն են։ Ան կրնար տան մէջ գտնուած որեւէ ուտելիք քով-քովի դնել եւ համեղ ճաշ մը պատրաստել։ Մեծմայրս այնպիսի անձ մըն էր, որ իր կեանքը կ՚իմաստաւորէր անդադար ճաշ պատրաստելով եւ սիրելիներուն կերակրելով (երբեմն ստիպողաբար)։ Թերեւս այսպիսով ան գտած էր ընտանիքին պատմութիւնները (չ)պատմելու կերպը։ Ուրսուլա Քէյ Լը Կուէն քննական մօտեցում ցուցաբերեց գրականութեան մէջ հերոս հասկացութեան նկատմամբ՝ իր «Տոպրակ-պայուսակի տեսութիւնը ստեղծաբանութեան մէջ» փորձագրութեան մէջ։
Անվերջ փնտռտուք. ո՞ւր է տունը
«Յանկարծ» անկախ թատերախումբի երեք շրջաններու վրայ տարածուած եւ Պոլսոյ տարբեր բեմերու վրայ ներկայացուած Սարոյեանի «Իմ սիրտը լեռներում է» մրցանակակիր փիեսը, Թ. Տեմիրճիօղլուի եւ Եղիա Աքկիւնի բեմադրութեամբ, խորապէս ներթափանցեց հանդիսատեսներուն սրտերը։ Թատերախումբին Հայաստան շրջագայումէն ետք, վաւերագրական ֆիլմ մը պատրաստելու միտքը մէջտեղ եկաւ, անդրադառնալով ներկայացման ընթացքին արծարծուած նիւթերուն, ինչպէս՝ պատկանելիութիւն, արմատ, տան բաղձանք եւ ապահովութեան զգացում։
«Կինէ կին» միասնութիւն ընդդէմ կենտերային բռնութեան
Այս տարի, Հրանդ Տինք միջազգային մրցանակաբաշխութիւնը վերածուեցաւ կիներու տօնակատարութեան եւ ապա ստեղծեց արծարծման տարածք մը, ուր կրցանք խօսիլ «կինէ կին» միասնութեան չափանիշներու մասին։ Երբ հարցը կը վերաբերի սփիւռքահայ կիներու, բաւարար տարածք չունինք հանրային վայրերու մէջ կանանց դէմ բռնութեան մասին խօսելու։ Կանանց եւ աղջիկներու դէմ բռնաճնշման տարբեր կիրառումներ, որոնք փակ դռներու ետին կը մնան, կրնան լռութեան մէջ թաղուիլ։
Մատամ Մարթան եւ շահագործութեան պատմութիւն մը
Մարթային, որուն անունով կը կոչուի ծովաբերանը, պատմութիւնը յիշելը թերեւս կ՚օգնէ մեզի հասկնալու ծովեզերքին վերջին իրադարձութիւնները։ Յատկանշական զուգահեռներ կ՚երեւին կնոջ մարմինը առարկայացնող եւ շահագործող դիտանկիւնին եւ Մարթա ծովաբերանին նման հազուագիւտ ծովեզերքի մը տիրանալու եւ իշխելու ցանկութեան միջեւ։ Մարթա Արաթը լիբանանահայ կին մըն էր, 1920 թուականին ծնած։ Ան Պոլիս եկած է փոքր տարիքէն՝ հօրը՝ Պանք Օթոմանի մէջ պաշտօնի կանչուելէն ետք։ Ուսումը ստացած է Սեն Պէօնուայ բարձրագոյն վարժարանին մէջ։
Կրնա՞նք լուսաւորել մեր մութ ապագան
«23,5 Հրանդ Տինք յիշողութեան վայր»-ը 20-27 Ապրիլին իր դռները բացաւ Ապրիլ 24-ը տարբեր ձեռնարկներու ճամբով ոգեկոչել փափաքողներու դիմաց։ Այս ծիրին մէջ առիթ ունեցայ վարելու «24 Ապրիլ 1915. Իսթանպուլ, Չանղըրը, Այաշ, Անգարա» գիրքի հեղինակ Նեսիմ Օվատիա Իզրայիլի նիստը։ Նիստի աւարտին, հեղինակին գլխաւորութեամբ յիշողութեան շրջագայում մը ունեցանք Պոլսոյ թաղերուն մէջ եւ այցելեցինք վեց մտաւորականներու տուները, ուրկէ ձերբակալուած էին՝ Այաշ կամ Չանղըրը աքսորուելու, 24 Ապրիլ 1915-ին։ Այս վեց մտաւորականներէն ոմանք վերապրեցան, ուրիշներ ալ մահուան ենթարկուեցան։ Նիստին յաջորդող յիշողութեան լռիկ շրջագայում մը կատարելու գաղափարը թերեւս մէջտեղ եկաւ ծիսական տարածք մը ստեղծելու եւ հաւանաբար մարտահրաւէրներով լեցուն այս աշխարհին մէջ մեր կարողութիւնը ընդլայնելու համար։
«Հայ կին» ներկայացման մասին
Կեդրոնականի աշակերտները իւրաքանչիւր կին կերպարը կ՚ապրին ո՛չ միայն գրութեան ընդմէջէն այլ նաեւ՝ այդ կերպարին նման հագնելով, խօսելով, վարուելով եւ հաղորդակցելով։
Սուգը կրելով
Չափազանց ոգեւորիչ ներկայացումը կրնայ իւրաքանչիւր հանդիսատեսի կողմէ տարբեր ձեւով մեկնաբանուիլ, երբ մեր բոլորին հոգիին ու միտքին մէջ մեծ տեղ կը գրաւեն երկրաշարժերը, պատերազմները եւ ասոնց հետեւանքով՝ պարտադիր գաղթերը։ Ինծի նման հայերուն համար, որոնք կը փորձեն ամբողջացնել իրենց ընտանիքներուն պատմութեան մէջ գտնուող գաղթի պատմութիւններուն բացը, այս ներկայացումը հաւանաբար ազդեցիկ արձագանգ մը ձգէ անոնց ներաշխարհին մէջ։
«Մարդու տառապանքի մարդկութեան գանձը կը վերածուի մարդու հարստութեան»
Այս յօդուածին վերնագիրը կը պատկանի արուեստի եւ մշակոյթի պատմաբան Էպի Ուարպուրկ (Aby Warburg), որ երկար ժամանակ ներշնչման աղբիւր եղած է Պոլիս ծնած ու մեծցած եւ 1964-ին Ֆրանսա տեղափոխուած Սարգիսին զետեղման եղանակին վրայ։ 1915-ին վերապրող ու Պոլիս հաստատուած ամոլի թոռնիկ Սարգիսին համար տառապանքի երեւոյթին առաջին մարմնացումը Մունքին (Munch) հռչակաւոր «Տը Սքրիմ»-ն էր (Ճիչը)։